"Wycieczka do Czech autostopem"

Wczoraj Mikulew wrzucił na swój blog relację z wycieczki autostopen do Czech.
Właśnie skończyłem czytać - świetna historia z elementami kulturowymi i dużą dozą słownictwa po czesku. Polecam!

http://mikulew.blogspot.ie/2012/06/wycieczka-tygodniowa-do-czech.html

Miesiące. Uwaga na kwiecień!

Nazwy miesiący po polsku jak i po czesku są oparte na wyrażeniach słowiańskich, a nie jak w przypadku wielu innych języków na nazwach łacińskich.

Ale uwaga na wielką kwietniowo-majową dyskrepencję między dwoma językami:

styczeń	luty	marzec	kwiecień	maj	czerwiec	lipiec	sierpień	wrzesień	październik	listopad	grudzień
leden	únor	březen	duben	květen	červen	červenec	srpen	září	říjen	listopad	prosinec

Podczas mojej ostatniej wizyty w Czechach rozmawiałem z kierowniczką schroniska turystycznego. Opowiadała mi, jak pewnego razu grupa Polaków zarezerwowała u niej parę pokoi na Maj, ale o dziwo zjawili się o cały miesiąc wcześniej... ciekaw jestem ile takich przypadków jest rejestrowanych w całej Republice w tym niefortunnym kwartale. W każdym razie - pozor! - bo czerwiec też łatwo pomylić z lipcem. Tylko dwa miesiące - sierpień i listopad - brzmią podobnie w obu językach. 

Tip: robiąc rezerwację w Czechach, zawsze używaj dat w formie liczb.

W tym roku pomyłkowy okres kwiecień, maj, czerwiec już się kończy, więc ten post wyszedł o 3 miesiące za późno, mam nadzieję, żę posłuży komuś w 2013 i dalej.

I jeszcze jedno - Czesi używają tego samego słowa na miesiąc i księżyc: měsíc

(PS: Podczas pisania tego posta zorientowałem się, że październik to dość śmieszne słowo).

O co chodzi w czeskim filmie?

Jednym z moich ulubionych sposobów na spędzanie czasu jest oglądanie czeskich filmów. 

Czeska kinematografia to dla wielu "smak nabyty", i tak było też ze mną. Pamiętam, własną rozterkę po obejrzeniu "Kráska v nesnázích" Jana Hřebejka. Trwała ona parę dni, ale do dzisiaj uważam Hřebejka za mojego ulubionego reżysera, i równie mocno przepadam za  Anną Geislerovą.

Kino czeskie stylem zdecydowanie odbiega od głównego nurtu. Czeskie filmy rzadko są filmami akcji, z reguły nie przedstawiają superbohaterów ani nie opisują nadzwyczajych wydarzeń. Czescy reżyserzy najczęściej przedstawiają zwykłych ludzi w ich codzienności, ale robią to w sposób który absorbuje widza.

W odróżnieniu od filmów mainstreamowych kina amerykańskiego, w kinie czeskim happy-end jest opcjonalny i rzadko stosowany. Czesi wyrażają w ten sposób pokorę - życie wcale nie musi koniecznie ułożyć się tak jak tego chcemy, i trzeba to zaakceptować.

Skąd brać czeskie filmy? Można kupić... albo ściągnąć: na Pirate Bay grasuje od paru lat torrent z setką czeskich filmów. Świetna kompilacja, zawiera filmy nowe i klasyki (lata produkcji od 1939 do 2008).

Jan Saudek: "W piekle swych żądz, raju nie widać"

Jan Saudek to czeski fotografik światowej sławy. Najczęsciej tematem jego dzieł jest kobieta i ludzkie ciało. Jego prace, obok zachwytu, wzbudzają kontrowersję.

Polecam inspirujący film dokumentalny "V pekle svých vášní, ráj v nedohlednu", w całości do obejrzenia na Youtubie (z napisami ang.).

Stała wystawa dzieł Jana Saudka znajduje się w Pradze na Celetnej 9.

Uwaga!

Oto cztery czeskie odpowiedniki polskiego słowa "uwaga":

Uwaga! uważać, pozor
Uwaga, dziękować za uwagę, pozornost
Uwaga, zwrócić uwagę na coś, poznámka
Uwaga, zwrócić uwagę komuś, napomenutí


... więc uwaga, gdy przykujesz uwagę Czechów językiem, zwracaj uwagę na kalki językowe, w przeciwnym razie będą Ci zwracać za to uwagę.

:)

Podcast Czeskiego Radia

Dla uczących się czeskiego głównie przez uszy, polecam naukę z Českým Rozhlasem. Pod poniższym adresem znajdziesz RSS wypakowane MP3-kami z najnowszych audycji i reportaży.

http://www.rozhlas.cz/iradio/podcast/

(Kliknij tutaj aby wejść na feed Radia Praha z reportażami w MP3)

Vlogi

Jednym ze sposobów na przyswajanie naturalnego czeskiego w małych dawkach jest śledzenie czeskich vloggerów. Najlepszy do tego celu jest stream.cz, ale wielu vloggerów jest też obecnych na YouTubie. Dwóch vloggerów których osobiście śledzę i polecam to Laszlo75 i fiflip1995.

Wklejam pod spodem ostatni odcinek z vlogu Laszla, w którym opowiada o tym jak rozwinął zamiłowanie do książek.

Słowotwórstwo

Na pewnym etapie nauki może zacząć dokuczać brak słownictwa. Trzeba wykuć słownictwo, nie ma innej rady... Ale jak uczynić wkuwanie możliwie skuteczniejszym? My, speakerzy polskiego, mamy pewną przewagę: proces słowotwórczy jest bardzo podobny między polskim i czeskim, i przez to intuicyjne "ma sens". Nie chcę przez to powiedzieć, że bez nauki będziemy mogli wymyślać słownictwo - nie, ale proces przyswajania słownictwa pokrewnego wymaga od nas mniej wysiłku. Zobacz na przykładzie:

grzać - topit - grzanka - topinka

droga - cesta - zdrożny - scestny

druk - tisk - drukarka - tiskarna

mowa - mluva - niemowlę - nemluvně

wzgląd - ohled - bezwzględny - bezohledny

wpływ - vliv - wpływowy - vlivny

(znasz podobny przykładowy ciąg słów? podzielisz się nim w komentarzu? dzięx!)

Wniosek: Zawsze ucz się jednego słówka pobocznego do każdego słówka głównego. Będziesz pod wrażeniem jak szybko potrafisz przyswoić słownictwo. 

Pozostaje pytanie: skąd brać słowa pokrewne? Wiktionary! Zobacz do sekcji souvisejici słowa cesta. Powodzenia!

Słowa -klad

Zarówno w polskim jak i w czeskim niektóre rzeczowniki pochodzące od czynności związanych dosłownie lub abstrakcyjnie z kładzeniem mają końcówkę -kład / -klad. Oto zestawienie czeskich -klad'ów z ich polskimi odpowiednikami...

... najpierw te rozpoznawalne intuicyjnie:

1. sklad - skład
2. překlad - tłumaczenie, przekład
3. příklad - przykład
4. rozklad - rozkład
5. obklad - okład
6. naklad - ładunek, nakład.

... ale tych mniej oczywistych jest, jak zwykle, więcej. W tej grupie niektóre słowa zdają się mieć bardziej logiczne pochodzenie od innych...:

1. doklad - dokument 
2. odklad - opóźnienie
3. podklad - podstawa
4. poklad - skarb
   
5. prstoklad - layout klawiatury
6. vklad - kaucja (wkład własny)
7. vyklad - interpretacja
8. zaklad - źródło, podstawa

Z serca

Polskie serdeczny zawiera w sobie korzeń "srdce" a jest bespośrednim zapożyczeniem od Czeskiego srdečný - czyli sercowy, serdeczny, z serca.

Co to za zwierzę?

"Żarłok" (žralok) - co to za zwierzę? Odpowiedź tutaj.

(A właściwy żarłok to po Czesku žrout, nenasyta lub nenažranec).

W jakim kierunku zmierzasz?

Czeskie słowo směr oznacza kierunek. U nas funkcjonuje ono też, tylko nie jako rzeczownik ale jako czasownik - w słowie "zmierzać", czyli udawać się w danym kierunku. Czesi mają dwa czasowniki pochodne: směřovat i směrovat o pokrewnych, choć odmiennych znaczeniach.

O rekordach

Czesi zdają się mieć o wiele łagodniejsze usposobienie od Polaków, bo my rekordy bijemy a Czesi je przekonują.

překonat rekord (cz) = pobić rekord (pl)

Rzeczowniki -mię / -eno

W języku czeskim istnieje grupa słów zakończonych na -eno w liczbie pojedynczej. Słowa te odpowiadają polskim słową zakończonym na -mię:

• brzemię - bremeno
• imię - jmeno
• ramię - rameno
• siemię (nasienie) - semeno
• ciemię - temeno
• wymię - vemeno

Liczba mnoga rzeczowników czeskich jest regularna - zasada jest prosta, zamień końcowe o na a (jmeno - jimena). Odpowiedniki polskie mają nieregularną liczbę mnogą (wymię - wymiona, a nie wymia). Zestawienie z czeskimi kuzynami trochę tą nieregularność wyjaśnia.

Podchwytliwe spójniki

Spójniki w zdaniach podrzędnie złożonych sprawiają mi (i prawdopodobnie innym Polakom) problemy w czeskim, bo wiele z nich brzmi podobnie u nas a znaczą co innego. Oto skompilowana przeze mnie lista podchwytliwych spójników:

• i když - chociaż (nie "i gdyż"!)
• když - kiedy (nie "gdyż"!),
• buď ... nebo ... = albo ... albo ... (znaczenie inne od polskiego "bądź")
• dokud - jak długo wciąż (nie "dokąd"!)
• než - zanim (jako polskie "niż" tylko w znaczeniu niespójnikowym)
• pokud - o ile (nie "pokąd"!)
• přesto - pomimo to (nie "przez to"!) 
• třebaže - mimo że
• avšak - ale 
• až - gdy

i niepodchwytliwych, ale nie do końca oczywistych:

• neboť - ponieważ
• ať - aby
• enem - jak tylko
• sice - w przeciwnym razie 
• zatím co - podczas gdy
• zda - czy

Pełna lista spójników tu.

Babí léto - 2001

Babí léto z 2001 roku to świetna komedia obyczajowa z muzyką Michała Lorenca. Film ma wiele akcentów klasycznego kina czeskiego, ale nie musisz być koneserem żeby zapewnić sobie przyjemny odbiór, co oddają dość wysokie ratingi. Film nadaje się na każdy dzień tygodnia i dla każdej publiczności.

Želary - 2003

Tytułowe Želary to niewielka osada górska, w której rozgrywa się większa część akcji filmu. Zajścia mają miejsce w ostatnich latach Drugiej Wojny Światowej (rok 1943-1945).  Film mistrzowsko opisuje życie w małej społeczności oddając zarówno jej klimat jak i wartości. Sceny o charakterze historycznym zdają się być bardzo autentyczne i  niewyidealizowane, do złudzenia przypominające opowieści moich dziadków z tego okresu. Gniew, strach, miłość, pokora, akceptacja, pożądanie, wdzięczność, odraza, podziw i smutek to tylko niektóre z szerokiej gamy odczuć którę będą Ci towarzyszyć przy odbiorze filmu. Polecam!

Niechać czy nie niechać?

Archaizm niechaj (lub jego skrócona wersja współczesna niech) klasyfikowany jako partykuła będąca częścią trybu rozkazującego (dotyczy to 3. osoby - niech zrobią/zrobią). Konstrukcją przypomina on czasownik odmieniony w 2 osobie l.p. czasu teraźniejszego (niechać -> niechaj) i jest uderzająco podobne do Czeskiego czasownika nechat oznaczającego zostawić, puścić. Odmiana nechat w 2 osobie liczby pojedynczej to nechej. Zbieżność ta zdaje się być nieprzypadkowa, szczególnie gdy pod uwagę weźmiemy znaczenie tych słów.  Polskie zaniechać to również bliski kuzyn nechat, jako że znaczenie zaniechać (zaprzestać) zawiera się w czeskim nechat.

Najważniejsze, to wiedzieć jak zacząć...

Oto moja kolekcja "szablonów" na otwieranie zdań podrzędnie złożonych.

Zdziwienie

• Býl jsem překvapený, ...
• šokovalo mě ...
• Překvapilo mě ...
• Divil jsem se ...
• Nemohl jsem pochopit ...

Opinia

• Jak já to vidím ...
• Mam takovy pocit ...

Wiedza (lub jej brak)

• Dnes už vím, ...
• Tak ja nevim ...
• Znal jsem jen ...
• Chtěl jsem poznat ...
• Nevěděl jsem ...

A ty znasz jakieś zdania wprowadzające, krórymi możesz się podzielić? Budu vděčný!

Obsluhoval jsem anglického krále - 2006

Obsluhoval jsem anglického krále to Realizacja powieści Hrabala o tym samym tyule. Film obrazuje życie mikrego  kelnera zaczynając w okresie międzywojennym, poprzez drugą wojnę światową a kończąć na latach '60 XX wieku. 2 godziny subtelnego humoru i erotyki. Film bardzo mi się podobał, ale sami Czesi zdają się mieć mieszane, skrajne poglądy na jego temat. Warto obejrzeć. Teraz czas na przeczytanie książki...